Universitetə qəbul ola bilməyənlər üçün alternativ yollar

Asim Həsənov
İnsan Resursları üzrə mütəxəssis 

Son illərdə ali təhsil müəssisələrinə qəbul balının yüksəlməsi müşahidə olunur. Bu, bir tərəfdən təhsilin keyfiyyətinə diqqətin artdığını göstərsə də, digər tərəfdən minlərlə abituriyentin arzusunda olduğu ixtisasa və ya universitetə qəbul ola bilməməsinə səbəb olur. Gənclər və onların valideynləri üçün yaranan əsas sual belədir: “Əgər qəbul ola bilmədimsə, mənim yolum haradan keçir?”
Cəmiyyətimizdə çox vaxt universitetə qəbul olmaq həyatın yeganə uğur göstəricisi kimi təqdim edilir. Halbuki müasir dünyada ali təhsil yalnız seçimlərdən biridir. Vacib olan ixtisas deyil, bacarıq və biliklərdir. Elə buna görə də qəbul ola bilməyən gənclər ümidsizliyə qapılmadan, qarşılarına yeni yollar qoya bilərlər.

1. Texniki peşə və kolleclər: Praktiki bacarıqların gücü

Dünya əmək bazarında ən çox tələb olunan sahələr məhz texniki və peşə bacarıqlarına əsaslanan ixtisaslardır. Elektrik mühəndisliyi, avtomatika, kompüter texnologiyaları, qida sənayesi, logistika, avtomobil təmiri və s. istiqamətlərdə peşə təhsili alan gənclər çox zaman universitet məzunlarından daha tez iş tapır.
Azərbaycan da bu sahədə yeni peşə məktəbləri və kolleclər açır. Avropa ölkələrində orta statistik əməkhaqqı alan peşə sahibinin maaşı bəzən magistr təhsili görmüş şəxsdən yüksək olur. Deməli, praktik bacarıqlar real bazar dəyəri daşıyır.

2. İT və rəqəmsal bacarıqlar: Gələcəyin ən geniş sahəsi

Qəbul ola bilməyən gənclərin yönələ biləcəyi ən ümidverici sahələrdən biri İnformasiya Texnologiyalarıdır (İT). Buraya proqramlaşdırma, veb dizayn, kibertəhlükəsizlik, data analitikası, süni intellekt, qrafik dizayn və rəqəmsal marketinq daxildir.

İT sahəsində uğur qazanmaq üçün universitet diplomu şərt deyil. Dünyanın məşhur şirkətləri – Google, Microsoft, Apple – artıq real bacarıqlara daha çox dəyər verir. Onlayn platformalar (Coursera, Udemy, Stepik və s.) vasitəsilə alınan sertifikatlar işəgötürənlər tərəfindən qəbul olunur.

3. Sahibkarlıq və startap mədəniyyəti

Əgər abituriyent universitetə daxil ola bilməyibsə, bu, onun biznes qurmaq potensialını məhdudlaşdırmır. Azərbaycanda gənclər üçün müxtəlif dövlət və özəl startap dəstək proqramları mövcuddur. Kiçik bir ideya ilə başlayan layihələr bir neçə ildən sonra böyük şirkətlərə çevrilə bilir.
Məsələn, ərzaq çatdırılma xidmətləri, elektron ticarət, kənd təsərrüfatı innovasiyaları və ya turizm layihələri tələbə olmayan gənclərin də yarada biləcəyi uğurlu biznes nümunələridir.

4. Xaricdə təhsil və təqaüd proqramları

Universitetə qəbul ola bilməyən gənclər üçün başqa bir seçim – xarici ölkələrin təhsil proqramlarıdır. Türkiyə, Macarıstan, Polşa, Litva kimi ölkələrdə qəbul şərtləri daha sadədir, üstəlik təqaüd imkanları mövcuddur. Bir çox universitet yalnız dil biliklərinə əsasən qəbul aparır.
Valideynlər çox zaman düşünür ki, yalnız yüksək maliyyə ilə xaricdə oxumaq mümkündür. Amma təqaüd proqramları bu imkanı hər kəs üçün əlçatan edir.

5. Qısa Müddətli Kurslar və Sertifikat Proqramları

Dünya əmək bazarında hər sahə üzrə sertifikatlı mütəxəssislərə ehtiyac var:

Satış və marketinq
Layihə idarəetməsi 
Xarici dillər

Bu kurslar 3-12 ay ərzində konkret sahədə peşəkar bacarıq qazandırır. Ən önəmlisi, gənclər həm oxuya, həm də işləyə bilirlər.

6. Könüllülük və təcrübə qazanmaq

Universitet təhsili almayan gənclərin də karyera üçün təcrübə qazanması mümkündür. Könüllü fəaliyyət həm sosial şəbəkə, həm də CV üçün güclü üstünlükdür. Təcrübə proqramlarında iştirak edən gənclər gələcəkdə işəgötürənlər üçün daha dəyərli olur.
BMT, Gənclər Fondu, QHT-lər və özəl şirkətlərin könüllülük proqramları buna real nümunədir.

7. Peşə seçimində əsas məqamlar

Qəbul ola bilməyən gənc hansı ixtisasa yönəlməlidir? Seçim üç prinsipə əsaslanmalıdır:

Maraq və istedad – sevdiyi işdə insan daha sürətli inkişaf edir.
Bazar tələbi – hansı ixtisasa real ehtiyac var, iş imkanları necədir.
Davamlı inkişaf – seçilən sahə gələcəkdə avtomatlaşdırma və süni intellekt qarşısında yox olub getməməlidir.
Məsələn, həkim, müəllim, proqramçı, mühəndis, logistika meneceri, rəqəmsal marketoloq və dizayner ixtisasları hələ uzun illər aktual olacaq.

Nəticə: Universitet - Yeganə yoldurmu?

Bu gün artıq aydındır ki, universitet diplomu uğurun yeganə göstəricisi deyil. İxtisas və bacarıq bir çox hallarda diplomdan daha önəmlidir. Qəbul ola bilməyən gənclər öz potensiallarını düzgün qiymətləndirib, alternativ yollar seçərək uğurlu gələcək qura bilərlər.

Ən əsası isə gənclər bilməlidirlər ki, həyat bir imtahan nəticəsi ilə məhdudlaşmır. Əksinə, imtahanlar yalnız başlanğıcdır – iradə, məqsəd və çalışqanlıq isə uğurun əsl açarıdır.