BMT: Süni intellekt sisteminin təqribən 44 faizi gender qərəzliliyi nümayiş etdirir

Süni intellektin (AI) insanların işləməsi, ünsiyyət qurması və informasiyaya çıxış yolunu yenidən formalaşdırması fonunda BMT Qadınlar Təşkilatı texnologiyanın köhnə gender stereotiplərini təkrarladığı barədə xəbərdarlıq edib. Təşkilat bildirib ki, bu nöqsan onlayn sui-istifadəni gücləndirir və qadınları rəqəmsal gələcəyi müəyyən edəcək qərarlardan kənarda qoyur.

Ən son tədqiqatlara əsaslanan bu xəbərdarlıq generativ süni intellektin milyardlarla insanın gündəlik həyatının bir hissəsinə çevrilməsi fonunda elektron poçtların hazırlanmasından tutmuş kampaniyaların planlaşdırılmasına və təqdimatlar yaratmağa qədər bütün sahələrdə ayrı-seçkilik alqoritmləri vasitəsilə daha da güclənir. Təkcə Birləşmiş Krallıqda reklam və media agentliklərinin 88 faizi artıq bu texnologiyadan müəyyən formada istifadə edir.

İyulun əvvəlində Cenevrədə keçiriləcək Birləşmiş Millətlər Təşkilatının süni intellekt idarəetməsi üzrə Qlobal Dialoqu və “Xeyirxahlıq üçün süni intellekt” adlı qlobal sammitindən əvvəl BMT Qadınlar təşkilatı hökumətləri, şirkətləri AI sistemlərinin dizaynına, yerləşdirilməsinə və idarə olunmasına gender bərabərliyinin daxil edilməsini təmin etməyə çağırır.

Sübutlar problemin geniş yayıldığını göstərir. Belə ki, 133 süni intellekt sisteminin tədqiqatına əsasən, onların 44 faizi gender qərəzliliyi, dörddəbirindən çoxu isə həm gender, həm də irqi diskriminasiyanı nümayiş etdirib. Böyük dil modelləri dəfələrlə qadınları ev, ailə və uşaq baxımı, kişiləri isə biznes, liderlik və karyera uğurları ilə əlaqələndirib. Bəzi hallarda süni intellekt sistemləri qadınları cinsi obyekt və ya kişilərə tabe olan insanlar kimi təsvir edən cavablar yaradıb.

BMT Qadınlar təşkilatının məlumatına görə, tədqiqatçılar böyük dil modellərindən sadəcə bir insanın cinsiyyəti ilə başlayan bir cümləni tamamlamalarını istədikdə, hər beş cavabdan təxminən biri mənfi kontekstdə cavab verib. Bəziləri hətta qadınları əmlak, obyekt kimi təsvir edib.

Mütəxəssislərin fikrincə, bu nəticələr təsadüfi səhvlər və ya süni intellektdəki bir nasazlıq deyil, əksinə miqyaslı sistemlər arasında sənədləşdirilmiş bir nümunədir.

BMT Qadınlar təşkilatı qeyd etdiyi kimi, bunlar onilliklər boyu qadın və kişilərin qeyri-bərabər təmsilçiliyi üzərində təlim keçmiş süni intellekt sistemlərinin proqnozlaşdırıla bilən nəticəsidir.

BMT Qadınlar Təşkilatının rəqəmsal texnologiyalar üzrə rəhbəri Cayatma Vikramanayake izah edib ki, süni intellekt modelləri qadınların ev və ailə, kişilərin isə biznes və karyera altında qeyd edildiyi bir dünyada insanlar tərəfindən yazılmış onilliklər boyu mətnlər əsasında qərəzlilik yaradır. Onun üçün ən narahatedici məqam odur ki, bu, dizayn qüsuru deyil, əksinə, açıq şəkildə saxlanılan əsl siyasət boşluğudur.

Dünya miqyasında qiymətləndirilən 138 ölkədən yalnız 24-ü milli süni intellekt strategiyalarında gender amilinə istinad edib və yalnız 18-i əsaslı genderə həssas tədbirləri əsas götürüb.

Bu nəticə BMT Qadınlar Təşkilatının rəqəmsal eksperti üçün təkcə növbəti yeniləmədə düzəldilməsi lazım olan bir səhv deyil, həm də təlim məlumatlarında, dizayn otaqlarında, əhalinin yarısı haqqında səssiz qalan siyasət sənədlərində dəfələrlə etdiyimiz bir seçimdir.

Eyni zamanda, qadınlar texnologiyanı inkişaf etdirən sənaye sahələrində az təmsil olunurlar və bu da əlavə narahatlıqlar yaradır. Beynəlxalq Əmək Təşkilatının (BƏT) məlumatına görə, qadınlar qlobal süni intellekt işçi qüvvəsinin yalnız 30 faizini təşkil edir.

BMT Qadınlar təşkilatı xəbərdarlıq edir ki, bu sistemləri quran insanlar xidmət göstərəcəkləri əhalinin müxtəlifliyini kifayət qədər əks etdirmir. Təşkilat bildirir ki, qadınların və digər az təmsil olunan qrupların daha çox iştirakı olmadan mövcud qərəzlilik gələcək texnologiyalara daxil olmaq riskini daşıyır.

Həmçinin qeyd olunur ki, AI-nin iqtisadi təsiri də qeyri-bərabər şəkildə azala bilər. Qadınların süni intellekt sektorundan kənarda avtomatlaşdırma riski yüksək olan işlərdə kişilərə nisbətən təxminən iki dəfə çox çalışması ehtimalı var. Təsirlər irq, əlillik, gəlir və coğrafiya da daxil olmaqla digər amillərlə daha da ağırlaşa bilər.

BMT hesab edir ki, qərəzliliyin aradan qaldırılması yalnız hüquqlar məsələsi deyil, həm də kommersiya baxımından məntiqlidir. “Stereotype Alliance” tərəfindən aparılan araşdırma gender stereotiplərindən azad reklamın daha güclü biznes nəticələri verdiyini müəyyən edib. Nəticədə inklüziv reklamdan istifadə edən brendlər rəqiblərinə nisbətən daha yüksək satış artımı, daha çox müştəri sədaqəti və daha güclü qiymət gücü qeydə aldılar.

©Azərtac