İsmayıl Məmmədov
Maliyyə eksperti
“İşləyirik, lakin artmırıq” – bu ifadə bu gün bir çox insanın öz vəziyyətini izah edərkən işlətdiyi ümumi fikrə çevrilib. Daimi işi və gəliri olan insanlar aylar, illər keçməsinə baxmayaraq nə maddi rahatlıq, nə də həyat səviyyəsində real irəliləyiş hiss etdiklərini deyirlər. Qazanc var, amma inkişaf yoxdur; zəhmət var, amma nəticə eyni qalır. Bu vəziyyət cəmiyyətdə getdikcə daha çox müzakirə olunur və sual yaranır: problem pulun azlığındadır, yoxsa onu idarə etmə formasındadır?
Dünya Bankının 2023 hesabatına görə sabit gəlirlilərin 65%-i “gəlir tələsi”ndədir.
Maaş artır, amma həyat bahalaşdığı üçün real rifah dəyişmir.
“Qaçan eskalator” effektidir – yerində qaçırsan, amma yuxarı çıxmırsan.
ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin 2023 məlumatlarına görə, işçilərin 37%-i təcili vəziyyət üçün 400 dollardan az pul ayıra bilir.
Türkiyə Statistika Qurumunun 2023 məlumatlarına əsasən, ailələrin 41%-i gəlirlərinin yalnız əsas ehtiyaclarına çatdığını bildirir.
Nevroiqtisadiyyat deyir: İnsan beyni ani həzzi gələcək təhlükədən daha real hiss edir.
Stanford Universiteti göstərib ki, 10 kiçik xərci beynimiz “bir böyük xərc” kimi qəbul etmir.
Bu, “mikro sızma sindromu”dur: Gəmi batmır – sakit-sakit su alır.
Ən Kritik 5 Maliyyə Səhvi:
"Görünməz Xərclər" Sindromu:
Gündəlik 5 AZN kofe + 10 AZN nahar + 1,50 AZN çatdırılma xidməti = ayda 511,50AZN
Statistik məlumatlara görə, orta tək şəxs gəlirinin 18%-i "kiçik ləzzətlərə" xərcləyir:
"Gəlirim Artanda Yığacam" İllüziyası:
Harvard Biznes Məktəbi tədqiqatı: Maaşı 30% artan işçilərin 78%-i 6 ay ərzində xərclərini eyni nisbətdə artırır.
Türk Psixoloqlar Birliyinin tapıntısı: "Gəlir artımı = daha yaxşı həyat" mental modeli əsas səbəbdir.
Avtomatik Qənaət Sisteminin Olmaması:
Hər ay "qalıb qalanı yığacağam" deyir, lakin ayın 25-dən etibarən kartı sıfırlanır.
"Əvvəl özünə ödə" prinsipi – maaş daxil olan kimi ən azı 15%-i avtomatik köçürmə.
Dəyər Yaratmayan Borclanma:
Türkiyədə kreditlərin yalnız 23%-i aktiv yatırıma (təhsil, biznes) gedir.
12 ay taksitlə telefon alırıq, 3 ayda model köhnəlir, lakin ödəniş davam edir.
Status üçün borc
Telefon, avtomobil, marka geyim – hamısı “gələcək maaşın ipotekasıdır”.
İnflyasiya Reallığını Nəzərə Almamaq:
Əgər maaşın 40% artır, amma bazar 60% bahalaşırsa – sən əslində 20% kasıblamısan.
Nominal artım sizi aldadır.
Bu, “optik rifah illüziyası”dır.
London School of Economics təcrübəsi:
Sadəcə xərcləri yazan insanlar orta hesabla 23% artıq qənaət edir.
Heç nəyi dəyişmədən.
London İqtisadiyyat Məktəbinin təcrübəsi:
İştirakçılardan "öz gəlirlərinin 80%-i ilə" 3 ay yaşamaq istəndi.
68%-i bunun mümkün olduğunu kəşf etdi.
Orta hesabla aylıq 420 funt qənaət etdilər.
Ən böyük kəşf: "Ehtiyac" ilə "istək" arasındakı fərq
Pul iradə ilə yox, sistemlə yığılır.
Maaş gələn kimi:
20% investisiya hesabına,
10% təhlükəsizlik fonduna,
Qalanı xərclərə,
İradə zəifləyər, sistem zəifləməz.
Pul problem deyil.
Pul xarakter güzgüsüdür.
Ya asli edir , ya Azad edir
“Pul – səssiz hökmranlıqdır.”
Maddi irəliləyiş, gəlirin miqdarından çox, onun idarə edilməsi ilə bağlıdır.
