Matryoşka necə Rusiyanın simvoluna çevrildi?

XIX əsrin sonlarında, Çar Rusiyasının mədəni və sənaye intibahı dövründə, xalq sənətinin köklərini canlandırmaq istəyən sənətkarlar və rəssamlar tamamilə yeni axtarışlar içində idilər. Moskva yaxınlığındakı mülklərdə və emalatxanalarda milli kimliyin, rus ruhunun vizual ifadəsi olacaq bir simvol axtarılırdı. Heç kimin gözləmədiyi bir anda, uzaq bir Şərq adasından gətirilən sadə bir oyuncaq, bu gün bütün dünyanın heyranlıqla izlədiyi böyük bir mədəniyyət inqilabının qığılcımına çevrildi.
Bəs necə oldu ki, əslində tamamilə fərqli bir coğrafiyaya və fəlsəfəyə aid olan bir ideya, iki rus sənətkarının əlində dünyanın ən böyük vizual brendlərindən birinə və analıq rəmzinə çevrildi?

Kralların, sənayeçilərin və kübar cəmiyyətin oyuncaq rəflərini bəzəyəcək bu taxta gəlinciyin arxasında hansı mürəkkəb yaradıcılıq prosesi dayanırdı?

Uzaq Şərqdən gələn sirli ilham və sənətkarların dühası

Matryoşkanın hekayəsi Rusiyanın dərin meşələrində deyil, Yaponiyanın Honşu adasından gətirilən sirli bir fiqurla başladı. Moskvadakı uşaq tərbiyəsi emalatxanasına gətirilən bu yapon oyuncağı iç-içə keçən, daxilindən fərqli fiqurlar çıxan müdrik qoca Fukurumanın (Fukurokuju) təsviri idi. Lakin bu yad ideyanı yerli ruhla bəzəmək və ona əsl can vermək üçün mütləq rus sənətinin xalis istedadı lazım idi.
Ənənəvi elmi və akademik çərçivələrdən uzaq olan torna ustası Vasili Zvyozdoçkin təbiəti dərindən hiss edərək taxtadan ilk mükəmməl iç-içə keçən formaları yondu. Rəssam Sergey Malyutin isə öz fırçası ilə bu cansız taxta parçalarına ruh üfürdü. O, ən xırda detalına qədər düşünülmüş, əlində qara xoruz tutan, milli kəndli geyimində (sarafan) olan və başı yaylıqlı bir rus qızının obrazını yaratdı. Ən daxildəki, bölünməz fiqur isə qundaqda bələnmiş kiçik bir körpə idi. Bu sadə taxta fiqurlar silsiləsi əslində təbiətin, nəslin davamlılığının və böyük bir ailə fəlsəfəsinin vizual təzahürü idi.

Bir adın arxasındakı böyük məna: Matryona

Bu yeni, möcüzəvi oyuncağa ad seçilərkən də heç bir təsadüfə yer verilmədi. XIX əsr Rusiyasında kəndli ailələrində ən çox yayılmış və sevilən qadın adlarından biri "Matryona" idi. Bu adın kökü latın dilindəki "mater", yəni "ana" sözünə dayanırdı.
İç-içə keçən gəlinciklər sadəcə bir uşaq əyləncəsi və ya suvenir deyil, öz bətnində yeni bir həyat daşıyan, nəsilləri bir-birinə bağlayan, ailəni və bərəkəti qoruyan ananın simvolu kimi qəbul edildi. Vaxt keçdikcə bu ad xalq arasında sevgi və nəvazişlə kiçildilərək "Matryoşka" formasına düşdü. Sənətkarların böyük zəhməti və xalqın sevgisi sayəsində bu ad bütöv bir sənayenin vizual vizit kartına çevrildi.

Paris sərgisindən qlobal bir simvola yüksəliş

Matryoşkanın dünyanı fəth etməsi isə 1900-cü ildə Parisdə keçirilən Ümumdünya Sərgisində baş verdi. Avropanın ən böyük elmi və mədəni elitasının, sənaye nəhənglərinin toplaşdığı bu möhtəşəm tədbirdə, rus sənətkarlarının əlindən çıxan bu unikal oyuncaq bürünc medala layiq görüldü. Bu, qlobal miqyasda böyük bir partlayış idi. Paris sərgi salonlarından sonra Almaniyadan Amerikaya qədər dünyanın hər yerindən kütləvi sifarişlər gəlməyə başladı.

Lakin bu qlobal uğurun arxasında inanılmaz dərəcədə ağır və səbir tələb edən bir istehsal prosesi dayanırdı. Cökə, ağcaqayın və ya tozağacı ağacları erkən yazda kəsilir, qabıqları qismən soyulur və tam istənilən formaya gəlməsi üçün illərlə açıq havada qurudulurdu. Ən maraqlısı isə sənətkarın işə həmişə ən kiçik, bölünməyən gəlincikdən başlaması idi. Hər bir fiqur xüsusi dəqiqliklə əllə yonulur, cilalanır, rənglənirdi.

Matryoşkanın hekayəsi bizim üçün bir nümunədir. Əsl böyük sənət əsərləri və qlobal simvollar təcrid olunmuş şəkildə yaranmır. Onlar fərqli mədəniyyətlərin toxumlarının yerli istedad, səbir və milli ruhla yoğrulduğu zaman əsl şahəsərə çevrilir. Uzaq bir yapon adasından gələn sadə bir ideya, rus ustalarının fırçası və barmaq ucları sayəsində əsrlərə meydan oxuyan, daxilində böyük bir dünyanı gizlədən sənət incisinə çevrildi. Çünki əsl dühallıq, zahiri sadəliyin arxasında dərin bir fəlsəfəni, həyatın və ailənin özünü sonsuzadək yaşada bilmək bacarığıdır.

Rəfiqə Abdin