Avtomobiliniz qəfildən tullantıya çevrilə bilər: Proqram təminatı iflasları yaxınlaşır

Açarı çevirirsiniz və ya işə salma düyməsinə basırsınız, amma heç bir şey olmur. Daha pis tərəfi isə belə bir vəziyyətdə müraciət edə biləcəyiniz tək bir şəxs belə tapılmır. Çünki əsl problem avtomobilinizdə deyil, dünyanın digər ucundakı bir serverin cavab verməməsindədir. Bu gün avtomobillər proqram platformasına çevrildikcə, onların ömrü artıq metalın davamlılığından yox, istehsalçı şirkətin kodlarının işləməsində bağlıdır.

Valyuta.az xəbər verir ki, əvvəllər sıradan çıxan bir hissəni təmirçiyə göstərmək kifayət edirdi, amma bu gün qapınızın önündə dayanan minlərlə kiloqramlıq texnologiya bir iflasla kağız ağırlığına çevrilə bilər. Bu ssenari artıq sadəcə fərziyyə deyil. Elektrikli avtomobil dünyasının iddialı markalarından “Fisker”in yaşadıqları bu təhlükənin ən aydın nümunəsidir.

İngiltərədə minlərlə funt ödəyərək “Fisker Ocean” alan istifadəçilər, şirkətin iflas elan etməsi ilə sözün əsl mənasında ortada qalıblar. Proqram təminatındakı səhv səbəbindən işləməyən bir avtomobil, onu düzəldəcək mərkəz və ya server dəstəyi olmadığı üçün aylardır qapının önündə dekorativ əşya kimi qalır. Oxşar vəziyyəti əvvəl “Better Place” nümunəsində də görmüşdük; serverlər bağlananda, həmin texnoloji avtomobillərin bütün ağıllı funksiyaları birdən itmişdi.

Ənənəvi avtomobillərdə mexaniki arıza diaqnoz edilə və təmir edilə bilərdi. Lakin proqram təminatı ilə idarə olunan müasir avtomobillərdə proses servis şöbəsindən çox IT dəstək masası kimi işləyir. Əgər kodun sahibi olan şirkət yoxa çıxarsa, avtomobilin hava yastığından qapı kilidinə qədər bütün həyati funksiyaları qeyri-müəyyən vəziyyətə düşür. Bəzi istifadəçi icmaları bu kodları xaricdən bərpa etməyə çalışsa da, bunun ciddi təhlükəsizlik riskləri yaratdığı reallıqdır. İnternetdən tapılan təsdiqlənməmiş proqramın yolda gözlənilməz reaksiya verməyəcəyini heç kim təmin edə bilməz.

Bu risk yalnız yeni markalar üçün deyil, köklü istehsalçıların köhnə modelləri üçün də keçərlidir. Məsələn, onillik “Tesla” avtomobili aldıqda, istehsalçının bu avtomobilə nə qədər müddət proqram dəstəyi verəcəyi böyük sual doğurur. Dəstəyi dayandırılan avtomobil yalnız sıradan çıxma riski ilə üzləşmir, həm də kiber hücuma açıq hədəfə çevrilir. Elə ki, köhnəlmiş kompüteri yenilənməmiş qorunma olmadan internetə qoşursunuzsa, güncəllənməmiş avtomobil də “yürüyən təhlükəsizlik boşluğu” olur.

Sektor bu problemi həll etmək üçün “Catena-X” kimi məlumat şəbəkələri quraraq proqram komponentlərini standartlaşdırmağa və bir təchizatçı iflas etsə belə sistemin ehtiyatlanmasını təmin etməyə çalışır. Lakin indiki vəziyyətdə müasir avtomobil almaq, əslində həmin şirkətin proqram gələcəyinə sərmayə qoymaq deməkdir. Mühərrik nə qədər güclü olsa da, onu idarə edəcək kodlar silindiyi zaman səyahət təmirxanada deyil, yol kənarında başa çatır.

Paşa Məmmədli