Pul haradan yaranıb? - SƏHƏR OXUSU

Pulun mənşəyi ilə bağlı uzun illərdir iqtisadiyyat dərsliklərində eyni hekayə təkrarlanır: guya pul əvvəlcə barter - yəni malın mala dəyişdirilməsi sistemi əsasında yaranıb, daha sonra qızıl və gümüş kimi əmtəələr mübadilə vasitəsinə çevrilib, ardınca isə sikkələr, kağız pullar və bank sistemi formalaşıb.

Valyuta.az xəbər verir ki, Avstraliyanın Torrens Universitetinin dosenti Steven Hail bu yanaşmanın tarixi sübutlara əsaslanmadığını bildirir.

Hailin istinad etdiyi araşdırmalara görə, “təmiz barter iqtisadiyyatı”nın mövcudluğunu təsdiqləyən tarixi fakt yoxdur. Antropoloqların araşdırmaları göstərir ki, pulun barterdən “təbii şəkildə” yarandığını sübut edən etibarlı dəlil tapılmayıb.

İqtisadi ədəbiyyatda 100 ildən artıq əvvəl britaniyalı iqtisadçı Alfred MitchelInnes tərəfindən irəli sürülən “kredit nəzəriyyəsi” isə fərqli yanaşma təqdim edir. Bu nəzəriyyəyə görə, pul bazardan deyil, dövlət strukturlarından yaranıb.

Ekspertin fikrincə, pul bazarlardan əvvəl mövcud olub və onu ilk dəfə dövlətlər yaradıb. Tarixi mənbələr göstərir ki, qədim Yaxın Şərqdə - xüsusilə Babil sivilizasiyasında pul ilkin olaraq vergi və mühasibat uçotu üçün hesab vahidi kimi istifadə olunub.

Məsələn, “şekel” termini bu gün də bəzi ölkələrdə valyuta vahidi kimi işlədilir və tarixi 5 min il əvvələ gedib çıxır.

Tarix boyu pul kimi istifadə edilən vasitələrin çoxunun daxili dəyəri olmayıb. Gil lövhələr, taxta nişanlar (tally sticks), qabıqlar və ya kağız formalar pul funksiyasını yerinə yetirib.

Vergi sistemi pulun dəyərini yaradır

Araşdırmaya görə, dövlət pulunun əsas dayağı vergi sistemidir. İnsanlar vergini ödəmək üçün dövlətin qəbul etdiyi valyutaya ehtiyac duyur və bu da həmin pula tələbat yaradır.

Kolonial dövrlərdə işğalçı dövlətlər yeni ərazilərdə öz valyutalarını tətbiq etmək üçün yerli əhaliyə yalnız həmin pul vahidi ilə ödənilə bilən vergilər tətbiq edirdi. Bu isə dövriyyədə dövlət puluna məcburi tələbat yaradırdı.

Ekspertin fikrincə, bu gün də monetar sistemlərin əsasında vergi mexanizmi dayanır.

Banklar da pul yaradır

Məqalədə qeyd olunur ki, dövriyyədə olan pulun böyük hissəsi fiziki nağd vəsait deyil. Əksər pul bank depozitləri şəklində mövcuddur və banklar kredit verdikdə faktiki olaraq yeni pul yaradır.

Bank kredit verdikdə, həmin məbləğ müştərinin hesabında depozit kimi görünür. Bu isə bankın öhdəliyi (IOU) hesab olunur. Yəni pul bir növ mühasibat yazısı vasitəsilə yaranır.

Lakin dövlət pul sisteminin zirvəsində mərkəzi bank dayanır və dövlət tərəfindən buraxılan valyuta vergi öhdəlikləri səbəbindən dəyərini qoruyur.

Hailin fikrincə, pulun və bazarların dövlət tərəfindən yaradıldığını qəbul etsək, o zaman “tamamilə azad bazar” anlayışı da mübahisəli olur. Çünki bazar iqtisadiyyatı hüquqi sistem və dövlət institutları olmadan mövcud ola bilməz.

Ekspert hesab edir ki, əsas məsələ bazar qaydalarını kimin yazması və bu qaydaların kimlərin maraqlarına xidmət etməsidir.

Beləliklə, pulun yaranması ilə bağlı ənənəvi barter hekayəsi ciddi suallar doğurur və müasir monetar sistemlərə baxışı yenidən düşünməyi tələb edir.

Sərvanə Rəmixanova