Popkorn əvvəl qapıdan qovuldu, sonra kinonun simvoluna çevrildi

Dünyanın sürətlə yeni texnologiyalar dalğasına qərq olduğu, sənayelərin kütləvi əyləncə və yeni qazanclar uğrunda yarışdığı XIX əsrin sonlarında, qlobal mədəniyyətin gələcəyini dəyişəcək trendlərin yalnız dəbdəbəli teatrlar, opera binaları və yüksək elit zallar tərəfindən diktə edilə biləcəyi düşünülürdü. Parisin, Nyu-Yorkun elit salonlarında çalışan aristokratlar lüksün və incəsənətin yeni simvoluna çevrilən səssiz kino zallarını cəmiyyətin ən üst təbəqəsinə xitab edən bir məkan kimi saxlamaq üçün illərdir vuruşurdular.
Lakin Avropanın və Amerikanın mədəniyyət elitası iqtisadiyyatın və kütləvi tələbatın real qanunları qarşısında tamamilə çarəsiz qalacaqdı. Heç kimin gözləmədiyi bir anda, küçə tinlərində, sirk çadırlarının kənarında buxarlı maşınlarda partladılan bəsit bir qarğıdalı dənəsi bəşəriyyətin əyləncə xəritəsini kökündən dəyişəcək bir möcüzəyə imza atdı. Ortada nə bir rəsmi mədəniyyət dəstəyi, nə də aristokratik bir rütbə olmadan, sadə bir küçə qəlyanaltısı tarixin ən böyük sənaye inteqrasiyalarından birini reallaşdırdı.
Bəs necə oldu ki, kralların və böyük teatr maqnatlarının qəbul etmək istəmədiyi, zallara buraxmağa belə qorxduğu bu ucuz qəlyanaltı, teatr aristokratiyasını sındıraraq təkbaşına və bir neçə onilliyin içində böyük bir sənayeni xilas edə bildi?

Elit zalların qorxusu: "Xalıları zibilləyən xırçıltı"

Valyuta.az xəbər verir ki, popkorn 1890-cı illərdə Çarlz Kretors tərəfindən icad edilən ilk buxarlı maşınlarla küçələrin rənginə çevrilmişdi. Lakin həmin dövrün səssiz kino zalları popkornun içəri girməsinə qətiyyən icazə vermirdi. Kinoteatr sahibləri öz məkanlarını opera binaları kimi görür, bahalı xalçaların zibillənməsindən çəkinirdilər. Ən əsası isə, səssiz film dövründə ekran qarşısındakı mətni oxumaq istəyən tamaşaçılar üçün popkornun xırçıltısı və kağız torbaların xışıltısı dözülməz bir maneə idi.
Lakin 1927-ci ildə filmlərə səsin gəlməsi sənayenin böyük təzyiqini və divarlarını sındırdı. Səsli filmlər həm savadsız kütlələrin zallara axışmasına səbəb oldu, həm də popkornun o məşhur xırçıltısını səs effektləri ilə boğdu.

Əsl dönüş nöqtəsi isə 1929-cu ildə dünyanı bürüyən Böyük Depressiya dövrü oldu. İnsanlar real həyatın acı mənzərəsindən qaçmaq üçün ucuz əyləncə yeri olan kinoteatrlara üz tuturdular. Cəmi 5-10 sent olan popkorn isə iqtisadi böhranın içində boğulan ailələrin ala biləcəyi yeganə "lüks" idi. İlk başda kinoteatrlar bu satışı qəbul etmirdi, lakin cəld küçə sahibkarları zalların önündə dayanıb gələn tamaşaçılara popkorn satırdılar.

"Kəşfi sənayeni zənginləşdirdi, özü isə rəsmi gəlir mənbəyinə çevrildi"

Kinoteatr sahibləri küçə satıcılarının bu sadə dənələrdən necə böyük pullar qazandığını görəndə, təkəbbürlü aristokratiya qaydalarını kənara qoymaq məcburiyyətində qaldılar. Onlar foyelərdə rəsmi olaraq popkorn maşınları quraşdırdılar. İqtisadi böhranın vurduğu bu sənayedə popkorna qucaq açan zallar müflis olmaqdan xilas oldu, yeniliyə müqavimət göstərən "yüksək sinif" zalları isə bir-bir tarixin qaranlığına qərq oldu.

İkinci Dünya Müharibəsi illərində isə dünya növbəti bir sınaqla üzləşdi. Şəkər ciddi şəkildə rasiona bağlandı, şirniyyat və qazlı su istehsalı dayandı. Şəkər tələb etməyən popkorn isə bol və əlçatan idi. 1945-ci ilə qədər artıq ABŞ-da istehlak edilən popkornun yarıdan çoxu məhz kinoteatrlarda yeyilirdi.

1980-ci illərdə mikrodalğalı sobaların və VHS kasetlərin evlərə daxil olması ilə bu qlobal dadın trayektoriyası dəyişdi və "kino gecəsi" anlayışı evlərə daşındı. Bu bəsit addımın uğuru sənayeni zənginləşdirsə də, bu gün kinoteatrlar bilet satışından daha çox məhz bu ucuz qarğıdalı dənələrinin yüksək marjalı satışından qazanırlar.

Popkornun kino ilə olan bu unikal hekayəsi bizim üçün bir nümunədir. Əsl böyük dəyişikliklər yüksək elitanın diktə etdiyi qaydaların içində deyil, kütlələrin və həyatın real ehtiyaclarını qarşılayan sadəlikdə gizlənir. Lakin dünya öz vərdişlərini dəyişəndə, bəzən ən bəsit və ucuz hesab olunan detallar nəhəng imperiyaların və sənayelərin şəxsi xilaskarına çevrilir. Çünki qlobal mədəniyyət bahalı qaydalarda deyil, sıravi insanın hər gün həyatın çətinliyindən qaçmaq üçün sığındığı kiçik, xırçıltılı və praktiki anların gücü sayəsində formalaşır.

Rəfiqə Abdin