Bank müştərilərinin 7 səhvi

Toğrul Xəlilov
    Məhsul sahibi

Azərbaycanda bank sektorunun rəqəmsallaşması son illərdə sürətlənib. Mobil tətbiqlər, onlayn kredit sifarişi, bir neçə dəqiqəyə kart əldə etmək imkanı maliyyə xidmətlərini əlçatan edib. Lakin əlçatanlıq artdıqca məsuliyyət də artır. Maliyyə qərarları isə çox vaxt emosional və ya səthi məlumat əsasında verilir. Nəticədə müştərilər fərqinə varmadan uzunmüddətli maliyyə itkiləri ilə üzləşirlər. Aşağıda bank müştərilərinin ən çox etdiyi və ən bahalıya başa gələn 7 səhv geniş izahı ilə təqdim olunur.

1. Effektiv faiz dərəcəsini anlamadan kredit götürmək

Ən geniş yayılmış səhv yalnız aylıq ödəniş məbləğinə baxmaqdır. Məsələn, 500 AZN aylıq ödəniş psixoloji olaraq “idarəolunan” görünə bilər. Lakin müqavilədə göstərilən illik effektiv faiz, əlavə komissiyalar, sığorta və gecikmə cərimələri yekun ödənişi ciddi şəkildə artırır. Bir çox müştəri nominal faizlə effektiv faiz arasındakı fərqi bilmir. Halbuki real maliyyə yükünü göstərən göstərici effektiv faizdir. Müqavilə imzalamazdan əvvəl bu rəqəmin dəqiq hesablanması vacibdir.

2. Gəlirin böyük hissəsini borca yönəltmək

Maliyyə planlaşdırmasında əsas qaydalardan biri kredit ödənişlərinin aylıq gəlirin 30-40%-ni keçməməsidir. Bu həddi aşdıqda gözlənilməz xərclər üçün rezerv qalmır, kiçik gəlir azalması belə böhran yaradır və yeni kreditlə köhnə kredit bağlama dövrü başlayır. Bu vəziyyət “borc spiralı” adlanır və ən təhlükəli maliyyə davranışlarından biridir.

3. Kredit kartını uzunmüddətli borc aləti kimi istifadə etmək

Kredit kartları əsasən qısamüddətli likvidlik üçün nəzərdə tutulub. Lakin bir çox istifadəçi yalnız minimum ödəniş edərək borcu aylarla saxlayır. Minimum ödəniş mexanizmi elə qurulub ki, əsas borc çox yavaş azalır, faiz isə davamlı hesablanır. Nəticədə ilkin 2 000 AZN borc bir neçə ay ərzində xeyli böyüyə bilər. Kredit kartı “rahatlıq aləti”dir, gəlir mənbəyi deyil.

4. Komissiyaları və gizli xərcləri izləməmək

Bank tətbiqlərində əməliyyatlar rahat görünür. Amma hər əməliyyatın arxasında xərc ola bilər. Bu xərclərə nağdlaşdırma faizi, valyuta konvertasiya komissiyası, kartın illik xidmət haqqı, SMS bildiriş ödənişi və gecikmə cəriməsi daxildir. Bu xərclər ayrı-ayrılıqda kiçik görünür. Lakin il sonunda ciddi məbləğ yaradır. Maliyyə savadlı müştəri ildə bir dəfə bank xərclərini analiz etməlidir.

5. Ehtiyat fondunun olmaması

Ən təhlükəli maliyyə səhvlərindən biri “tam maaş – tam xərclə” modelidir. Ən azı 3-6 aylıq yaşayış xərclərini qarşılayacaq ehtiyat fondu olmadan uzunmüddətli öhdəlik götürmək risklidir. İş itkisi, sağlamlıq problemi və ya gözlənilməz ailə xərci zamanı kredit yükü ikiqat ağırlaşır. Ehtiyat fondu maliyyə təhlükəsizlik yastığı rolunu oynayır.

6. Müqavilə şərtlərini oxumamaq və sual verməmək

Bir çox müştəri bank sənədlərini formal prosedur kimi qəbul edir. Lakin müqavilələrdə faiz dəyişmə mexanizmi, vaxtından əvvəl bağlama şərtləri, cərimə mexanizmi və gecikmə prosedurları ətraflı şəkildə göstərilir. Müştərinin sual vermək hüququ var. Anlamadığı maddəni imzalamaq isə hüquqi və maliyyə riskidir.

7. Emosional və impulsiv maliyyə qərarları

“İndi al, sonra ödə”, “sərfəli kampaniya”, “son şans” kimi ifadələr emosional reaksiya yaradır. Lakin maliyyə qərarları emosiyaya deyil, hesaba əsaslanmalıdır. Xüsusilə uzunmüddətli kredit və yüksək məbləğli alışlarda impulsiv qərar sonradan peşmanlıq yarada bilər. Maliyyə intizamı emosional sabitlik tələb edir.

Maliyyə savadlılığı şəxsi təhlükəsizlikdir

Bank məhsulları düzgün istifadə edildikdə rahatlıq və imkan yaradır. Yanlış istifadə edildikdə isə uzun illər davam edən maliyyə yükünə çevrilə bilər. Əsas prinsiplər sadədir:

•    Effektiv faizi hesabla
•    Gəlirinə uyğun öhdəlik götür
•    Ehtiyat fondunu formalaşdır
•    Müqaviləni oxu
•    Emosional qərar vermə

Maliyyə savadlılığı yalnız iqtisadçıların mövzusu deyil. Bu, hər bir vətəndaşın gündəlik təhlükəsizlik mexanizmidir.