Kim daha çox pul xərcləyir – xoşbəxt, yoxsa kədərli insanlar?

İnsan davranışının psixologiyası alimlərin uzun illərdir araşdırdığı ən maraqlı mövzulardan biridir.

Xüsusilə insanların əhval-ruhiyyəsinin alış-veriş vərdişlərinə necə təsir etdiyi həm psixoloqların, həm də marketinq mütəxəssislərinin diqqət mərkəzindədir.

Bəs insanlar hansı halda daha çox pul xərcləyirlər – özlərini xoşbəxt hiss edəndə, yoxsa kədərli olduqda?

Bu sualın cavabı düşündüyünüz qədər sadə deyil.

Araşdırmalar nə deyir?

"Karnegi Mellon" Universitetinin tədqiqatçısı Sintiya E. Krayder və həmkarları tərəfindən hazırlanan "Misery is not Miserly: Sad and Self-Focused Individuals Spend More" ("Kədər xəsislik demək deyil: Kədərli və özünə fokuslanan insanlar daha çox pul xərcləyirlər") adlı elmi araşdırma bu sahədə ən çox istinad edilən tədqiqatlardan biridir.

Araşdırmanın nəticələrinə görə, kədərli insanlar xoşbəxt insanlarla müqayisədə daha çox pul xərcləməyə meyllidirlər.

Alimlər bu davranışı "Misery-is-not-Miserly" effekti adlandırırlar.

Bu effektə əsasən, insanın keçmişdə yaşadığı mənfi emosiyalar onun sonrakı iqtisadi qərarlarına da təsir edir. Yəni kədər hissi alış-veriş zamanı daha çox pul xərcləməyə səbəb ola bilər.

Kədər xərcləməni necə artırır?

2004-cü ildə alimlər Cennifer Lerner, Debora Small və Corc Lovenştayn tərəfindən aparılan araşdırmada iştirakçılar iki qrupa bölünüb.

Bir qrupda iştirakçılarda süni şəkildə kədər hissi yaradılıb, digər qrup isə neytral emosional vəziyyətdə saxlanılıb.

Nəticədə məlum olub ki, kədərli vəziyyətdə olan iştirakçılar məhsullara görə orta hesabla 30 faiz daha çox pul ödəməyə razı olublar.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, kədər insanın diqqətini özünə yönəldir və bu zaman insanlar alış-verişi emosional rahatlama vasitəsi kimi görürlər.

Digər nəzəriyyələr fərqli nəticələr göstərir

Bununla belə, bütün araşdırmalar eyni nəticəni təsdiqləmir.

Əhval-ruhiyyəyə əsaslanan qərarvermə nəzəriyyələrinə görə, insanlar kədərli olduqları zaman hadisələri və məhsulları daha aşağı qiymətləndirirlər. Bu yanaşma xüsusilə birja qərarlarında və həyat məmnuniyyəti ilə bağlı qiymətləndirmələrdə özünü göstərir.

Lakin eksperimental tədqiqatlar göstərir ki, alış-veriş zamanı kədərli insanlar bəyəndikləri məhsulların dəyərini əksinə daha yüksək qiymətləndirirlər və onları almağa daha çox meyl göstərirlər.

Rahat insanlar da daha çox xərcləyə bilər

"Kolumbiya" Universitetinin Biznes Məktəbinin professoru Mişel Tuan Fam tərəfindən aparılan başqa bir araşdırma isə fərqli nəticələr ortaya qoyub.

Araşdırmaya görə: Rahat və stresssiz insanlar aldıqları məhsullardan daha çox məmnun qalırlar. Onlar keyfiyyətli məhsullar üçün daha yüksək məbləğ ödəməyə də hazır olurlar.

Alim müəyyən edib ki, rahat insanlar məhsulları ümumi dəyərinə görə qiymətləndirirlər, gərgin insanlar isə daha çox konkret xüsusiyyətlərə diqqət yetirirlər.

Yaxşı əhval iqtisadiyyata da təsir edir

"Mayami" Universitetinin Biznes Administrasiyası Məktəbinin keçirdiyi sorğuda maraqlı nəticə əldə olunub.

Araşdırmaya əsasən, günəşli hava, idman komandalarının uğurları və digər müsbət hadisələr insanların əhvalını yaxşılaşdırır. Bu isə iqtisadi tənəzzülün təsirlərini zəiflədə, onun müddətini qısalda və insanların maliyyə qərarlarına müsbət təsir göstərə bilər.

Bu sahədə aparılan tədqiqatların nəticələri tamamilə eyni olmasa da, alimlər bir məsələdə həmfikirdirlər: insanların əhval-ruhiyyəsi onların maliyyə qərarlarına birbaşa təsir göstərir.

Bəzi araşdırmalar göstərir ki, kədərli insanlar emosional boşluğu doldurmaq üçün daha çox alış-veriş edirlər. Digər tədqiqatlar isə xoşbəxt və rahat insanların məhsullara daha çox dəyər verdiyini və daha böyük məbləğ ödəməyə hazır olduqlarını göstərir.

Nəticə etibarilə, alış-veriş qərarları yalnız gəlir səviyyəsindən deyil, həm də insanın həmin anda keçirdiyi emosional vəziyyətdən asılı olur. Buna görə də mütəxəssislər böyük maliyyə qərarlarını qəbul edərkən emosiyaların təsirini nəzərə almağı tövsiyə edirlər.

Tənzilə Ağabalayeva