Pul xərcləyəndə niyə özümüzü mükafatlandırdığımızı düşünürük? - SƏHƏR OXUSU

İnsan beyni pul xərcləmə anını yalnız maliyyə əməliyyatı kimi qəbul etmir. Qərar vermə sistemimizin bir hissəsi olan emosional və davranış mexanizmləri bu hadisəni “mükafat” kimi şərh edir - və bu, iqtisadi davranış elmində yaxşı sənədləşdirilmiş bir reallıqdır.

Valyuta.az xəbər verir ki, bir çox tədqiqat maliyyə qərarlarının rasional modellərlə yox, psixoloji motivlərlə verildiyini göstərir

Kənardan baxanda pul xərcləmək sadəcə göndərilən vəsait kimi görünə bilər, amma beynin mükafat mərkəzi - dopamin sistemi - bu anı “uğurlu nəticə” kimi şərh edə bilir. Bu isə beynimizin “hazır olma”, “özünü mükafatlandırma” və “təkrarlanan müsbət emosiya” axtarışı ilə əlaqədardır. Bu mexanizm səbəbindən xərcləmə anı bəzən həqiqi maddi dəyərdən daha çox emosional müsbət təcrübə yaradır. 

Araşdırmalar, pozitiv hisslər və xərcləmə arasında maraqlı bir əlaqə tapıb. Məsələn, insanlar xoşbəxt olduqda özlərini daha optimist və maliyyə baxımından daha təmin edilmiş hiss edirlər - bu da onları daha çox xərcləməyə sövq edir. Eyni zamanda bu xərcləmə mükafat kimi qəbul edilir, çünki hiss edilən müsbət hissiyyat gələcək narahatlıqdan əvvəl gəlir. 

Bu təsir yalnız emosional vəziyyətlə məhdudlaşmır. “Əməliyyat ağrısı” və “mükafat hissi” arasında ziddiyyət də var. Bəzi araşdırmalar göstərir ki, pul xərcləmək bəzi hallarda nəticə olaraq müsbət duyğu yaradır, xüsusilə də həmin xərcləmə bizim üçün xüsusi dəyər daşıyanda və ya sosial məna daşıyanda. Məsələn, pulun başqalarına xərclənməsi - yəni başqası üçün almaq - subyektiv xoşbəxtlik hissini artırdığı müəyyən olunub. Bu “warm-glow giving” fenomeni insanların pul xərcləmə davranışının psixoloji motivlərini izah edir və göstərir ki, biz bəzən xərcləməni yalnız özümüzə deyil, digər insanlara də müsbət hiss gətirdiyi üçün edirik.

Beynin ödül sistemi də impulsiv xərcləmənin arxasında duran mexanizmlərdən biridir. Dopamin kimi neyrotransmitterlər bizim seçimimizi “qısa müddətli mükafat” baxımından qiymətləndirir. Bu səbəbdən bəzən vacib ehtiyaclardan çox “ani məmnuniyyət” seçimi üstünlük qazanır və bu, qısa müddətli xərcləməyi cazibədar edir.

Bir başqa səbəb isə “zehni hesablaşma”dır - müasir davranış iqtisadiyyatında çox tədqiq olunan anlayışlardan biridir. İnsanlar pul vəsaitini fərqli “qablara” ayıraraq onu müxtəlif dəyərlərlə qiymətləndirirlər. Məsələn, bonus, hədiyyə və ya “əyləncə pulu” kimi qəbul etdikləri vəsaitin xərclənməsi daha asan olur, çünki onlar bunu “əsl pul” yox, “mükafat pulu” kimi şərh edirlər. Bu da öz növbəsində xərcləməni müsbət təcrübə ilə bağlayır. 

Mayya Hüseynova