Diş həkiminin şirin ixtirası: Pambıq konfetinin görünməyən tarixi

Dünyanın sürətlə sənayeləşdiyi, elmi kəşflərin və şəkər sənayesinin bəşəriyyətin qidalanma vərdişlərini yenidən formalaşdırdığı XIX əsrin sonlarında, yeni bir şirniyyat növü yaratmaq üçün mütləq bir qənnatçı, kulinariya mütəxəssisi və ya iaşə maqnatı olmaq lazım olduğu düşünülürdü.

Lakin kəşflər dünyasının yazılmamış qanunları bəzən ən təzadlı, ilk baxışdan bir-biri ilə tamamilə ziddiyyət təşkil edən peşə sahiblərinin qlobal trendlərə yol açdığını sübut edir. Elə bir vaxtda, insanların diş sağlamlığını qorumaqla vəzifəli olan bir tibb adamı, bəşəriyyətin ən çox sevdiyi vizual və dadlı qidalardan birini, yəni pambıq konfetini (şəkər pambığını) yaratmaq qərarına gəldi. Nəticədə isə ortada nə bir kompromis, nə də peşə qısqanclığı olmadan, bu gün hər bir festivalın, parkın və uşaqlıq xatirəsinin imtinaedilməz simvolu olan buludvari şirniyyat yarandı. Maraqlıdır, tibb mühiti tərəfindən dişlərin qoruyucusu kimi tanınan sadə bir həkim, təkbaşına necə milyardlarla insanın dad bələdçisinə çevrilən bu şirin mexanizmi qura bildi?

Dişləri müalicə edərkən bəşəriyyəti şirinə bulamaq qərarına gəlir

Valyuta.az xəbər verir ki, bu təzadlı və maraqlı missiyanın müəllifi amerikalı diş həkimi Uilyam Morrison (William Morrison) və onun qənnatçı dostu Con Uorton-dur (John C. Wharton). Morrison, 1897-ci ildə insanların dişlərini müalicə etmək üçün klinikasında çalışarkən, eyni zamanda yenilikçi ideyalara maraq göstərən bir ixtiraçı idi. O, dostu ilə birlikdə şəkəri yüksək temperaturda əridərək, mərkəzdənqaçma qüvvəsinin köməyi ilə kiçik dəliklərdən keçirən və onu pambıq telləri halına salan mexaniki bir maşın hazırlayır. Uilyam Morrison şəkərin bu formada həm vizual olaraq cəlbedici olduğunu, həm də dərhal ağızda əriyən yüngül bir toxuma qazandığını kəşf edir. Lakin Morrison bu sadə sınaqla əslində gələcəkdə qənnat sənayesini kökündən dəyişdirəcək şirin bir saatlı bombanı aktivləşdirdiyindən sanki xəbərsiz idi.

Hədəf təkcə Amerika yarmarkaları deyil, bütün dünya uşaqlarının könlü idi
Rəqəmsal və sənaye sahəsində böyük layihələrin tamamilə kütləvi satışlara xidmət etdiyi bir vaxtda, bu iki dost ənənəvi satış yolları ilə getmədi. Onlar, yaratdıqları bu yeni şirniyyatı ilk dəfə 1904-cü ildə Sent-Luisdə keçirilən Ümumdünya Sərgisində (St. Louis World's Fair) cəmiyyətə təqdim edərək, tarixin ən böyük dad manipulyasiyalarından birini etdilər. Şirniyyat o dövrdə "Pəri ipi" (Fairy Floss) adı ilə satışa çıxarıldı. Morrison bir diş həkimi olaraq şəkərin zərərlərini bilsə də, bu məhsulun vizual magiyasını və insanların yeni dadlara olan marağını hərəkətə gətirməyi bacardı.
İlk baxışdan bu model gənc bir ixtiraçı üçün iqtisadi cəhətdən böyük bir uğur, şəkərə qarşı mübarizə aparan tibb dünyası üçün isə tamamilə ziyana işləyən bir zəhmət idi. Çünki sərgi müddətində bu şirniyyat inanılmaz rezonans doğurdu, 7 ay ərzində düz 65,655 qutu "Pəri ipi" satıldı və bu, o dövr üçün böyük bir sərvət demək idi. İnsanlar bu sehrli buludun necə yarandığını görmək üçün növbəyə düzülürdülər. Lakin bu ixtira fırlanan mexanizmlərin inkişafı ilə bitmədi. 1920-ci illərdə başqa bir diş həkimi Cozef Lasko (Joseph Lasco) bu maşını daha da təkmilləşdirərək məhsulun adını rəsmən "Pambıq konfeti" (Cotton Candy) qoydu və qlobal epidemiyaya çevirdi. Bu dəfə hədəf təkcə Amerika yarmarkaları deyil, bütün dünya uşaqlarının könlü idi.

"Kulinariya tarixinə heç bir tibb adamı Morrison qədər şirin və eyni zamanda paradoksal təsir göstərməyib"
Bu bəsit və yaradıcı addımların uğurundan sonra, layihənin yaratdığı fəsadlar, yəni şəkərin kütləvi istehlakı və diş çürümələri müstəqil tibb adamlarının diqqətini çəkdi. Bir diş həkiminin belə bir ixtiraya imza atmasının səs-küyü tibb jurnallarını aşaraq qlobal kulinariya hesabatlarına çatdı. Bir çox ətraf mühit və mədəniyyət tarixçiləri "Kulinariya tarixinə heç bir tibb adamı Morrison qədər şirin və eyni zamanda paradoksal təsir göstərməyib" deyə qeyd etdilər. Morrison sübut etdi ki, dünyada kütləvi bir trend yaratmaq üçün mütləq həmin sahənin peşəkarı olmaq mütləq deyil, bəzən tək bir ixtiraçının yaradıcı təkəbbürü və fərqli baxış bucağı kifayətdir.

Maraqlısı odur ki, dişləri qorumalı olan bir sənətin nümayəndəsi, bu gün diş çürüməsinin ən böyük səbəbkarı olan şəkər sənayesinin ən parlaq simvollarından birini formalaşdırdı. Uilyam Morrisonun bu sonuncu fərdi layihəsi biznes baxımından böyük uğur qazansa da, onun həkim həmkarı olan Cozef Laskonun maşını daha da avtomatlaşdırması ilə pambıq konfeti sənayesi tam pik nöqtəsinə çatdı və bu gün istehsal olunan avtomatlaşdırılmış pambıq konfeti maşınlarının təməlini qoydu.

Uilyam Morrison və Cozef Lasko ilə bağlı bu hekayə müasir biznes, tibb etikası və marketinq dünyasında bir nümunə hesab olunur. Onların təcrübəsi və fəaliyyəti göstərir ki, kəşflər bəşəriyyətin təbii nizamını dəyişdirərkən bəzən ən gözlənilməz sahələrdən qidalanır. Çünki qlobal trendlər böyük fabriklərin laboratoriyalarında deyil, hər bir fərdin öz mühitində praktiki şəkildə atdığı kiçik və fərqli addımların gücündədir.

Rəfiqə Abdin