Əllərində heç bir tibbi preparat olmadan milyonlarla insanın həyatını xilas etdi

Tibb elminin sürətlə inkişaf etdiyi, böyük xəstəxanaların tikildiyi 1840-cı illərin ortalarında ideya müəllifləri və həkimlər arasında belə bir rəy var idi: epidemiyaların və ölümcül qızdırmaların qarşısını almaq üçün mütləq mürəkkəb tibbi nəzəriyyələr tapmalı, bədəndəki qanın balansını tənzimləməli, kosmik təsirləri və ya xəstəxana havasını araşdırmalısan.

Lakin biznes və elm dünyasının yazılmamış qanunları bəzən ən riskli və bəsit sınaqların böyük uğurlara yol açdığını sübut edir. Elə bir dövrdə, insanların hələ gözlə görünməyən mikrobların varlığından ("Mikrob Nəzəriyyəsi"ndən) xəbərsiz olduğu, həkimlərin isə öz əllərini tam təmiz hesab etdiyi vaxtda, bir mütəxəssis tamamilə fərqli və bəsit bir model sınamaq qərarına gəldi. Nəticədə isə ortada nə anbar, nə bahalı dərmanlar, nə də laboratoriyalar olmadan tibb dünyasını xilas edən qlobal bir gigiyena inqilabı yarandı. Maraqlıdır, kapitalı, xüsusi büdcəsi və texnologiyası olmayan bir həkim necə qlobal tibb tarixinə keçə bildi?

Valyuta.az xəbər verir ki, bu dahi və bəsit ideyanın müəllifi macar əsilli gənc ginekoloq İqnats Semmelveysdir (Ignaz Semmelweis). O, 1847-ci ildə Vyana Mərkəzi Xəstəxanasında işləyərkən doğuş şöbələrindəki dəhşətli ölüm statistikasını görür. Tibb tələbələri və həkimlərin xidmət etdiyi birinci şöbədə anaların "doğuş qızdırması"ndan ölüm faizinin bəzi aylarda 10-15%-i, hətta 18%-i keçməsindən, yan tərəfdəki yalnız mamaçaların çalışdığı şöbədə isə ölüm hallarının 5 dəfə az olmasından bezdikdən sonra bu sirli epidemiyanın səbəbini tapmaq qərarına gəlir.

Ən bəsit və parlaq sınaq modeli

Maliyyə sektorunda, startap mühitində və elmi dərəcələrin mürəkkəb patofizioloji nəzəriyyələrə xərcləndiyi bir vaxtda İqnats Semmelveys ənənəvi yolla getmədi. O, riskə girib yeni kimyəvi elementlər və ya müalicə üsulları icad etmək əvəzinə, "Minimum Həyatqabiliyyətli Məhsul" (MVP) yanaşmasına bənzər bir "müşahidə və bəsit test" konsepsiyasının ən parlaq nümunəsini yaratdı. Həkim ilkin olaraq fərqli hipotezləri, hətta xəstəxanada zəng çalaraq gəzən rahibin hərəkət marşrutunu dəyişməyi belə sınaqdan keçirdi. Lakin sonda o, iki şöbə arasında ən radikal fərqi tapdı: həkimlərin idarə etdiyi palatada autopsiyalar (meyit yarılmaları) keçirilirdi, mamaçalar isə meyitlərlə təmasda olmurdular. 

Semmelveys həkimlərin anatomiya otağından çıxıb əllərini yumadan doğuşa girdiklərini və meyitlərdəki "ölümcül hissəcikləri" analara ötürdüklərini ehtimal etdi. O, söz verdi ki, əgər bu ötürücülük zənciri qırılsa, ölüm sayı dərhal düşəcək.

Kiçik eksperimentin uğuru

Daha sonra o, şəkilləri və ya qaydaları yaratdığı sadə bir sistemə çevirərək xəstəxanada tətbiq etdi: hər bir tələbə və həkim doğuşdan əvvəl əllərini xlorlu əhəng məhlulu ilə yaxşıca yumalı idi. İlk baxışdan bu model digər təkəbbürlü həkimlər üçün iqtisadi və peşəkar cəhətdən ziyana işləyən, əsassız bir addım kimi görünürdü, çünki onlar özlərini və təmiz əllərini ölümün səbəbkarı kimi görməyi özlərinə təhqir hesab edirdilər. Üstəlik, mikrobların elmi izahı hələ tapılmadığı üçün bu yanaşma avtomatlaşdırılmamışdı və elmi elita tərəfindən şübhə ilə qarşılanırdı. Lakin İqnatsın məqsədi elmi müzakirələrdə status qazanmaq yox, insanların (anaların) bu bəsit üsulla xilas olub-olmayacağını test etmək idi. İmitasiya və dezenfeksiya üzərində qurulan bu kiçik eksperiment cəmi bir neçə həftə ərzində ölüm faizini 18%-dən 2%-in altına, bəzi aylarda isə hətta sıfıra endirməklə müştərilərin (pasiyentlərin) real davranışını görməyə və modelin doğruluğunu sübut etməyə imkan verdi.  

Bu bəsit testin uğurundan sonra layihə qlobal tibb elminin və böyük investorların diqqətini çəksə də, dövrün mühafizəkar tibb cəmiyyəti (1850-ci il Vyana konfransında) onu qəbul etmədi, ideyanı alt-üst etdi və Semmelveysi rəsmi olaraq nüfuzdan saldı. İqnats Semmelveys sübut etdi ki, biznesdə və ya elmdə böyük dəyişikliklər etmək üçün illərlə biznes planı yazmaq, mütləq mürəkkəb kitablar nəşr etmək və ya milyonlarla dolları hələ təsdiqlənməmiş fərziyyələrə yatırmaq lazım deyil. Lakin o, yeniliyi düzgün kommunikasiya etməyin və marketinqin də bir o qədər vacib olduğunu göstərdi. Öz dövründə kənarlaşdırılan və ömrünü psixiatriya xəstəxanasında faciəvi şəkildə bitirən Semmelveysin kəşfi sonradan (Lui Paster və Cozef Listerin araşdırmaları ilə) o qədər təsdiqləndi və şaxələndi ki, bu gün dünya nəhəngi Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) xəstəxanalarda, məktəblərdə və COVID-19 kimi qlobal pandemiyalarda tətbiq etdiyi ən əsas, aşağı büdcəli və həyat qurtaran qlobal standartına  infeksiyaya nəzarətin təməl daşına çevrildi.

İqnats Semmelveyslə bağlı bu hekayə müasir biznes və idarəetmə dünyasında bir dərslik hesab olunur. Onun təcrübəsi göstərir ki, ən böyük imkanlar nəhəng büdcələrdə və mürəkkəb sistemlərdə deyil, hipotezləri minimum xərclə, sürətli və praktiki şəkildə sınaqdan keçirmək bacarığındadır.  

Rəfiqə Abdin